Trong hơn 30 năm qua, khu Nam TP.HCM luôn được biết đến là trung tâm công nghiệp, cảng biển và logistics quan trọng bậc nhất của thành phố.
Nơi đây có Khu chế xuất Tân Thuận – khu chế xuất đầu tiên của Việt Nam, có Cảng Tân Thuận – một trong những cửa ngõ hàng hóa lớn trên sông Sài Gòn, cùng hàng loạt tuyến giao thông huyết mạch như Nguyễn Văn Linh, Huỳnh Tấn Phát và cầu Phú Mỹ.
Mô hình này đã góp phần đưa TP.HCM trở thành đầu tàu kinh tế của cả nước.
Nhưng sau hơn ba thập kỷ, khu Nam đang đứng trước một bước ngoặt lịch sử.
Những thông tin mới nhất về lộ trình di dời Cảng Tân Thuận, kế hoạch xây dựng cầu Thủ Thiêm 4, cải tạo Bến Nhà Rồng – Khánh Hội và định hướng đổi mới các khu chế xuất cho thấy một bức tranh lớn đang dần hình thành.
Đó có thể là một trong những cuộc tái cấu trúc hạ tầng và không gian phát triển lớn nhất của TP.HCM kể từ sau thời kỳ Đổi mới.
Khi những "biểu tượng" của khu Nam bước vào giai đoạn chuyển đổi
Đầu những năm 1990, Khu chế xuất Tân Thuận và Cảng Tân Thuận được quy hoạch để hỗ trợ trực tiếp cho nhau.
Hàng hóa được sản xuất trong khu chế xuất và nhanh chóng xuất khẩu qua cảng ngay bên cạnh.
Đây là mô hình rất hiện đại ở thời điểm đó.
Tuy nhiên, tốc độ đô thị hóa nhanh đã khiến khu vực từng nằm ở rìa thành phố nay trở thành một phần của vùng lõi phát triển.
Trong khi đó, mặt tiền sông Sài Gòn – một nguồn lực đô thị quý giá – vẫn chủ yếu dành cho hoạt động cảng biển, kho bãi và xe container.
Đó là lý do TP.HCM bắt đầu thay đổi tư duy phát triển.
Thay vì tiếp tục duy trì các cảng hàng hóa trong nội đô, thành phố định hướng chuyển dần hoạt động khai thác về các khu cảng hiện đại hơn như Hiệp Phước và cụm cảng Cái Mép – Thị Vải.
Mục tiêu không chỉ là nâng cao hiệu quả logistics, mà còn mở ra một không gian phát triển hoàn toàn mới.
Cảng Tân Thuận – mảnh ghép cuối cùng.
Ba Son đã hoàn thành quá trình chuyển đổi và trở thành một khu đô thị hiện đại.
Nhà Rồng – Khánh Hội đã dừng khai thác hàng hóa, đang được chỉnh trang thành Công viên Văn hóa Bến Nhà Rồng – Khánh Hội và các không gian công cộng ven sông.
Hiện nay, Cảng Tân Thuận là khu cảng nội đô lớn còn lại nằm trong lộ trình nghiên cứu di dời.
Theo định hướng của TP.HCM, hoạt động khai thác hàng hóa sẽ từng bước chuyển về khu vực Hiệp Phước, nơi có điều kiện tiếp nhận tàu lớn và hệ thống logistics phù hợp hơn.
Nếu quá trình này được triển khai, hàng chục hecta đất ven sông sẽ được giải phóng.
Đó là một quỹ đất có giá trị chiến lược, nằm giữa trung tâm thành phố, khu Nam và Thủ Thiêm.
Những mốc thời gian cho thấy quá trình chuyển động.
Đây không phải là một quyết định được đưa ra trong ngày một ngày hai.
Ngay từ giai đoạn 2008–2009, chủ trương đưa các cảng hàng hóa ra khỏi khu vực nội đô đã được đặt ra.
Trong hơn mười năm tiếp theo, Ba Son hoàn tất di dời, Nhà Rồng – Khánh Hội dừng khai thác hàng hóa để chuẩn bị cho các dự án chỉnh trang.
Đến năm 2026, TP.HCM giao các sở, ngành xây dựng lộ trình và phương án di dời các cảng còn lại trong nội đô, trong đó Cảng Tân Thuận là trọng tâm.
Điều đó cho thấy chiến lược này đã bước sang giai đoạn chuẩn bị triển khai cụ thể.
Cầu Thủ Thiêm 4 – cây cầu thay đổi cấu trúc khu Nam.
Nếu Cảng Tân Thuận là quỹ đất chiến lược thì cầu Thủ Thiêm 4 chính là công trình chiến lược.
Theo quy hoạch, đầu cầu phía khu Nam nằm ngay khu vực Cảng Tân Thuận.
Việc di dời hoạt động cảng sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn để tổ chức không gian đô thị và triển khai dự án.
Khi hoàn thành, cầu Thủ Thiêm 4 sẽ không chỉ giúp người dân đi từ quận 7 cũ sang Thủ Thiêm nhanh hơn.
Quan trọng hơn, cây cầu sẽ kết nối trực tiếp ba cực phát triển lớn của TP.HCM:
• Trung tâm hiện hữu.
• Trung tâm tài chính quốc tế Thủ Thiêm.
• Khu Nam với Phú Mỹ Hưng và hành lang Hiệp Phước.
Từ một khu vực chủ yếu phục vụ công nghiệp và logistics, Tân Thuận sẽ trở thành cửa ngõ kết nối giữa các cực tăng trưởng mới.
Và còn Khu chế xuất Tân Thuận?
Đây là một trong những câu hỏi được quan tâm nhất.
Hiện chưa có quyết định về việc di dời toàn bộ Khu chế xuất Tân Thuận.
Tuy nhiên, TP.HCM đang định hướng chuyển đổi mô hình phát triển các khu chế xuất và khu công nghiệp theo hướng công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và nâng cao giá trị gia tăng.
Trong bối cảnh Cảng Tân Thuận được nghiên cứu lộ trình di dời, Khu chế xuất Tân Thuận cũng đứng trước cơ hội tái định vị trong dài hạn, phù hợp với chiến lược phát triển mới của thành phố.
Hoàng Lâm - Quản trị viên Baycungem.net